สงครามกลางเมืองซึ่งเกิดขึ้นในแผ่นดินลาวนั้น นอกจากจะทให้สัตว์ป่าที่มีอยู่อย่างชุกชุมถูกนำมาเป็นเสบียงอาหารแล้วสงครามยังส่งผลให้ป่ารกทึบที่เคยมีมาถูกทำลายล้าง “ศัตรู” ของอเมริการในหลายพื้นที่ จนทำให้มีสัตว์ป่าล้มตายจ้ากพิษภัยของมันเป็นจำนวนมหาศาล โดยเฉพาะในแขวงเชียงขวาง สิ่งที่เกิดขึ้นแม้ไม่มีตัวเลขยืนยันอย่างเป็นทางการ แต่ในความรู้สึกของคนลาวการสูญเสียสัตว์ป่าหายากจากสาเหตุดังกล่าวปรากฎขึ้นในวารสาร “อะลุนใหม่” ของลาวบ่อยครั้ง……

ก่อจะมี “สัตว์ทุละคม” ซึ่งมีชื่อเป็นทางการว่า “อุทยานสัดตะวะสาดเวียงจันทร์” ที่ตั้งอยู่ระหว่างกลางของสามหมู่บ้านคือ บ้านบ่อ บ้านนาหมาก และบ้านโพนงานของเมืองทะลุคม ห่างจากกรุงวียงจันทร์กว่า 60 กิโลเมตรนั้น เมือง “ทะลุคม” แห่งนี้เคยเป็นฐานที่มั่นของทหารปฎิวัตที่อาจกล่าวได้ว่า เป็นฐานที่มั่นซึ่งอยูใหล้กับแหล่งทรัพยากรธรรมชาติมากที่สุด ด้วยความที่ทหารลาวตามภูดอยมีความใหล้ชิดกับป่าจนแยกไม่ออก สัตวืป่ามากมายจึงถุกจับมาเป็นทั้งเสบียงและนำมากักขัง ณ ที่แห่งนี้ เมืองที่ “น้ำงึม” ซึ่งกว้วางใหญ่เป็นอันดับ 2 รองจากแม่น้ำโขงไหลผ่าน

ต้อชนกำเนิดของ “น้ำงึม” อยู่ในแขวงเชียงขวาง ทางตอนเหนือของลาวบริเวณเทือกเขาซึ่งปกครุมไปด้วยป่าเขตร้อนอันอุดมสมบูรณ์ การเชื่อมมประสานของ “น้ำงึม” ในธรรมชาติทำให้ผึ้คนและสัตว์ป่าอยู่ร่วมกันอย่างใหล้ชิด ชาวบ้านนาหมากแขวงเวียงจันทร์เล่าว่า

“มีคนพบสัตว์ป่ามากมายลงมากินน้ำที่ “น้ำงึม” …ที่มีอยู่มากเห็นจะเป็นหวางและลิง….”

คำบอกเล่าเหล่านี้ทำให้รู้ว่ายังมีสัตว์ป่าหลายชนิดอยู่ในแขวงเวียงจันทร์ แม้จะเป็นเมืองหลวงและเปิดรับความเจริญด้านวัตถุจากฝั่งไทยอันหลั่งไหลข้าไปอย่างเต็มที่

“สวนกวาง” เป็นชื่อที่คนเวียงจันทร์แทบทุกคนรู้จักดีสถานที่แห่งนี้เป็นเสมือนโรงพยาบาลสำหรับกวางที่บาดเจ็บจากการถูกชาวบ้านและทหารจับหรือยิง กวางที่รอดพ้นจากการถูกนำไปเป็นอาหาร กวางที่อ่อนแอหรือขี้โรคเกินกว่าจะขายได้ มักถูกนำปล่อยไว้ที่ “สวนหวาง” แห่งนี้

แสงแดดยามเที่ยงวันแรงร้อนเพียงพอให้เม็ดเหงื่อผุดขึ้นทั่วตัวของผู้คนใน “สวนกวาง” แต่กวางหลายสิบตัวกลับนอนนิ่งเหมือนคุ้นชินกับตะวันเวียงจันทร์ต้นฤดูร้อน มีคนเคยเล่าไว้ว่าเขตสวนกวางเคยเป็นที่ดินซึ่งปลูกพืชไม่ได้ผลดีเพราะดินเค็มแต่อย่างไรก็ตามกลับมีต้นหญ่าและต้นไม้หลายชนิดที่หวาง ว่าสถานที่นี้มีผู้ดูแล ตอนนั้นประมาณว่ามีกาวงเกือบร้อยตัว ฝูงกวางต่างนอนขดตัวอยุ่ในคอกไม้เก่า ๆ ที่ดูเหมือนไม่มีราคาค่างวดแต่อย่างใด